Bu soru, botanik dünyasının en büyüleyici ve “kafa karıştırıcı” konularından biridir. Kısa cevap: Evet, ağaçların cinsiyeti vardır; ama onların aşk hayatı bizimkinden çok daha karmaşık ve esnektir! İnsanlar gibi sadece “dişi” ve “erkek” olarak ikiye ayrılmazlar. Ağaçlar dünyasında cinsiyet, tamamen üreme organlarının (çiçeklerin ve kozalakların) ağaç üzerinde nasıl dağıldığıyla ilgilidir. Özetlersek, ağaçlarda cinsiyet çeşitliliği üç ayrı sınıfta toparlanıyor.

1. Hem Erkek Hem Dişi: “Hermafrodit” Ağaçlar: Ağaç dünyasının en popüler grubudur. Bu ağaçların tek bir çiçeğinin içinde hem erkek üreme organı (polen üreten) hem de dişi üreme organı (yumurtalık) bulunur. Yani tek bir çiçek kendi kendine yetebilir. Bildiğimiz bazı örnekler: Elma, kiraz, şeftali, manolya ve narenciye ağaçları. Yani anlayacağınız; Baharda açan o mis kokulu elma çiçeklerinin her biri, aslında hem bir “anne” hem de bir “baba” adayıdır.

2. Tek Evli Ama Ayrı Odalı: “Monokot” (Evcikli) Ağaçlar: Bu ağaçların üzerinde hem dişi hem de erkek çiçekler bulunur, ancak bunlar farklı çiçeklerdir. Yani aynı ağacın üst dallarında sadece polen üreten erkek çiçekler/kozalaklar, alt dallarında ise meyveye dönüşecek dişi çiçekler/kozalaklar yer alabilir. Aynı evde yaşayan ama odaları ayrı olan bir çift gibi düşünebiliriz. Böyle düşününce, bir ağaç, bir bireyden çok, kadın erkek karışık, kalabalık bir insan grubunun sürekli birbirleriyle çiftleştiği, tek vücut halindeki dev bir orgy partisine benziyor. Çam, meşe, ceviz, fındık ve huş ağaçları, kalabalık orgy partilerinin dala yaprağa bürünmüş halleri diyebiliriz.

Polen alerjisi olanlara hiçbir faydası olmayan bir ek bilgi vermem gerekirse; Çam ağaçlarında rüzgar estikçe havaya saçılan o sarı tozlar, erkek kozalakların dişi kozalakları döllemek için gönderdiği polen ordularıdır.

3. Kelimenin Tam Anlamıyla Dişi ve Erkek: “Diyodik” (İki Evcikli) Ağaçlar. Bu türlerde bir ağaç ya tamamen erkektir ya da tamamen dişidir. Erkek ağaç sadece polen üretir, asla meyve vermez. Dişi ağaç ise polen aldığında meyve ya da tohum üretir. İncir, hurma, antep fıstığı, kavak, söğüt ve meşhur Ginkgo Biloba (Mabet Ağacı) ismen en tanıdık örnekleridir.

Bir de cinsiyet değiştiren ağaçlar var, kendi kendine üreyebilen ağaçlardan sonra en enteresan sınıf. Bu ağaçlar biyolojik olarak bir cinsiyete sıkışıp kalmak zorunda değiller. Bazı ağaç türleri çevre şartları kötüleştiğinde, kuraklık olduğunda ya da fiziksel bir zarar gördüğünde cinsiyetini erkekten dişiye ya da dişiden erkeğe değiştirebilir. Çünkü meyve ve tohum üretmek çok büyük bir enerji gerektirir. Ağaç o yıl halsizse, “Bu yıl erkek olayım, sadece polen üretip dinleneyim” diyebilir. Yazlığımızın bahçesindeki kayısı da aynı sınıfa girer mi bilmiyorum, ama bazı ağaçlar dinlenmek için cinsiyet değiştirip, iki senede bir meyve veriyorlar.