Gece lambasının ya da sokak lambasının etrafında çılgınca dönen kelebekleri (özellikle de gece kelebeklerini, yani güveleri) görmek hepimizin aşina olduğu bir manzara. Bu durum dışarıdan bakıldığında ışığa duyulan büyük bir aşk gibi görünse de, aslında ortada trajik bir navigasyon kazası var. Kelebeklerin ışığa neden bu kadar çekildiğini anlamak için milyonlarca yıl öncesine gitmemiz ve biyolojilerine bakmamız gerekiyor.

Gece kelebekleri, yönlerini bulmak için “enine yönelim” (transverse orientation) adı verilen bir yöntem kullanırlar. Milyonlarca yıl boyunca geceleri gökyüzündeki en parlak ışık kaynakları Ay ve yıldızlardı. Kelebekler, bu uzak ışık kaynaklarını belirli bir açıda (örneğin hep sol üstte tutarak) düz bir çizgide uçmayı başardılar.

Ay o kadar uzaktadır ki, kelebek ne kadar uçarsa uçsun Ay’ın ona göre açısı değişmez. Bu da harika bir pusula işlevi görür, yani insanlığın yapay ışıklandırmayı keşfetmesine kadar öyleydi. İşte sorun tam olarak burada başlıyor. İnsanlar sokak lambalarını, bahçe aydınlatmalarını ve ampulleri icat ettiğinde kelebeklerin evrimsel pusulası altüst oldu.

Kelebek, evinize yakın bir sokak lambasını “Ay” zannediyor ve onunla arasındaki açıyı sabit tutmaya çalışıyor. Ancak yapay ışık kaynağı çok yakın olduğu için, kelebek ileri doğru hareket ettikçe ışığın açısı hızla değişiyor. Kelebek de açıyı korumak için sürekli yönünü düzeltmek zorunda kalıyor. Sonuç? Işığın etrafında dönen o kaçınılmaz sarmal (spiral) uçuş rotası. Kelebek aslında ışığa çarpmaya çalışmıyor; sadece düz bir çizgide uçtuğunu sanıyor!

Maalesef bir de “Açık Büfe” Etkisi Var: Gececil yırtıcılar (özellikle örümcekler ve yarasalar), kelebeklerin yapay ışıklar etrafında sersemlediğini çoktan çözmüş durumda. Geceleri yazlığınızın balkonunun duvarında o küçük pembe kertenkeleleri (Hemidactylus Frenatus) bu kadar sıkca görmenizin sebebi de ışıkla sarhoş olmuş kelebekler. Sokak lambalarının çevresi, gece balkonda açık bıraktığınız tavan aydınlatması, bu avcılar için adeta bir açık büfe restoranına dönüşüyor.